تبریز را شهر اولین‌ها می‌شناسند؛ شهری که در حافظه صنعتی ایران جایگاه ویژه‌ای دارد و بخش مهمی از زندگی اقتصادی آن با تولید، فناوری و مهارت گره خورده است. در چنین شهری، دانشگاه فقط جایی برای گذراندن واحد‌های درسی نیست؛ می‌تواند نقطه شروع ایده‌هایی باشد که از کلاس و آزمایشگاه بیرون می‌آیند و راهشان را به صنعت، کسب‌وکار و زندگی روزمره مردم باز می‌کنند. در ضلع شرقی اتوبان پاسداران، مجتمع آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز قرار دارد؛ دانشگاهی که فعالیتش را در پاییز سال ۱۳۶۱ با ۱۵۰ دانشجو و سه رشته ریاضی، فیزیک و عمران آغاز کرد.

بیش از چهار دهه از آن روز‌ها گذشته است. تبریز تغییر کرده، صنعت آن با نیاز‌ها و فناوری‌های تازه روبه‌رو شده و دانشگاه نیز از همان سه رشته ابتدایی به مجموعه‌ای گسترده از رشته‌ها و حوزه‌های پژوهشی رسیده است. حالا در کنار این مسیر، ایده دیگری در حال شکل‌گیری است: بازطراحی زیست‌بوم دانش، فناوری و نوآوری دانشگاه باتکیه‌بر توانمندی‌های هوش مصنوعی.

این ایده قرار نیست به راه‌اندازی یک رشته یا اضافه‌شدن یک عنوان تازه به ساختار دانشگاه محدود بماند. هدف، پیونددادن ظرفیت‌هایی است که گاهی در بخش‌های جداگانه فعالیت می‌کنند؛ از دانشکده‌ها و مراکز پژوهشی تا آزمایشگاه‌ها، سرا‌های نوآوری و ارتباط با صنعت. در این تصویر، مرکز پردازش هوش مصنوعی جایگاهی محوری دارد؛ زیرساختی که راه‌اندازی شده و تقویت آن در حال پیگیری است تا امکان انجام پژوهش‌ها و پروژه‌های محاسباتی گسترده‌تر فراهم شود. برای دانشجویی که در آستانه انتخاب‌رشته است، اهمیت این مسیر در همین‌جاست: انتخاب دانشگاه فقط انتخاب یک عنوان تحصیلی نیست؛ انتخاب محیطی است که می‌تواند مسیر یادگیری، تجربه عملی و شکل‌گیری ایده‌های آینده را هم تحت‌تأثیر قرار دهد. در واحد تبریز، ظرفیت‌های موجود در رشته‌های گوناگون و حرکت تازه در حوزه هوش مصنوعی این پرسش را پیش می‌کشد که چگونه می‌توان از کنار هم قرارگرفتن این امکانات، فرصت‌های علمی متنوع‌تری ساخت.

دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز در ۲۳ آبان ۱۳۶۱ فعالیت خود را آغاز کرد و نخستین واحد‌های این دانشگاه خارج از تهران بود. مجموعه‌ای که کارش را با ۱۵۰ دانشجو شروع کرده بود، امروز در بیش از ۱۲۰ رشته و گرایش در مقاطع مختلف فعالیت دارد. ادبیات و زبان‌های خارجی، علوم‌انسانی و تربیتی، حقوق و علوم سیاسی، علوم پایه، فنی و مهندسی، کشاورزی و منابع طبیعی، مدیریت و اقتصاد، معماری و هنر و حوزه‌های فناوری و کارآفرینی، بخشی از گستره آموزشی این واحد را تشکیل می‌دهند.

این تنوع برای داوطلبان تنها یک عدد یا فهرست بلندبالا نیست. حضور رشته‌های متفاوت در یک مجموعه دانشگاهی می‌تواند زمینه‌ای برای آشنایی با مسائل مشترک میان حوزه‌ها فراهم کند؛ از کاربرد ابزار‌های هوشمند در صنعت و کشاورزی گرفته تا استفاده از داده در اقتصاد، سلامت، روان‌شناسی و مدیریت شهری. البته تبدیل این هم‌جواری به تجربه‌ای واقعی برای دانشجو به نحوه اجرای برنامه‌ها، دسترسی به امکانات و فرصت مشارکت در فعالیت‌های علمی بستگی دارد.

واحد تبریز حدود ۲۳ هزار و ۶۰۰ دانشجو دارد و ظرفیت پذیرش آن نیز در حال گسترش عنوان شده است. در کنار گستره رشته‌ها، یکی از پرسش‌های مهم برای داوطلبان این است که دانشگاه تا چه اندازه می‌تواند میان آموزش دانشگاهی و مسائل بیرون از کلاس ارتباط برقرار کند. تمرکز تازه بر هوش مصنوعی، پاسخی است که این واحد برای پیش‌بردن چنین ارتباطی دنبال می‌کند.

 هوش مصنوعی؛ از یک دانشکده تا زیست‌بوم دانشگاه

افتتاح دانشکده هوش مصنوعی در ۱۶ مهر، گام تازه‌ای در مسیر توسعه این حوزه در واحد تبریز بود. اما اهمیت این دانشکده را نمی‌توان تنها با نام آن سنجید. آنچه در برنامه‌های اعلام‌شده برجسته شده، تلاش برای ایجاد ارتباط میان آموزش هوش مصنوعی، ظرفیت‌های پژوهشی دانشکده‌های مختلف و نیاز‌های صنعت و جامعه است؛ ارتباطی که اگر به‌درستی شکل بگیرد، می‌تواند هوش مصنوعی را از موضوعی محدود به یک رشته، به ابزاری برای حل مسئله در بخش‌های مختلف دانشگاه تبدیل کند.

در این نگاه، دانشجوی رشته‌های فنی می‌تواند با کاربرد‌های هوش مصنوعی در طراحی، تولید و کنترل سامانه‌ها آشنا شود؛ دانشجوی کشاورزی می‌تواند مسئله‌های مرتبط با بذر، انرژی و مدیریت منابع را دنبال کند و در حوزه‌هایی مانند اقتصاد، روان‌شناسی و علوم‌انسانی نیز زمینه‌هایی برای بررسی کاربرد‌های داده و فناوری‌های هوشمند وجود دارد. چنین فرصت‌هایی به معنای تضمین مشارکت همه دانشجویان در پروژه‌ها نیست، اما جهت‌گیری دانشگاه را نشان می‌دهد: نزدیک‌تر کردن رشته‌ها به یکدیگر و فراهم‌کردن زمینه‌ای برای پژوهش‌های میان‌رشته‌ای.

برنامه دانشگاه فقط به فعالیت درون دانشکده محدود نمی‌شود.

توانمندسازی اعضای هیئت‌علمی، دانشجویان و کارکنان، ارتباط با سازمان‌ها و صنایع، برگزاری رویداد‌های علمی و کمک به تعریف مسئله‌هایی که امکان بررسی آن‌ها با ابزار‌های هوش مصنوعی وجود دارد، از محور‌های این مسیر عنوان شده است. در صورت گسترش این ارتباط‌ها، دانشجو می‌تواند علاوه بر یادگیری مبانی رشته خود، با مسئله‌هایی روبه‌رو شود که در محیط‌های کاری و پژوهشی نیز مطرح هستند.

مرکز پردازش؛ زیرساختی برای ایده‌های محاسباتی

پشتوانه فنی چنین برنامه‌ای، مرکز پردازش هوش مصنوعی دانشگاه است؛ مرکزی که راه‌اندازی شده و تقویت زیرساخت آن در دستور کار قرار دارد. ظرفیت پردازشی اعلام‌شده برای این مرکز دست‌کم ۴۵ ترافلاپس است؛ شاخصی فنی که اهمیت آن زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم توسعه و ارزیابی برخی مدل‌های هوش مصنوعی به توان محاسباتی قابل‌توجه نیاز دارد.

وجود چنین زیرساختی می‌تواند زمینه انجام پروژه‌هایی را فراهم کند که اجرای آن‌ها با امکانات معمول یک رایانه شخصی دشوار یا زمان‌بر است؛ از پردازش مجموعه‌های بزرگ داده تا آزمایش و ارزیابی مدل‌های هوشمند. برای دانشگاه، این ظرفیت می‌تواند پشتوانه‌ای برای همکاری میان گروه‌های پژوهشی باشد و برای دانشجویان نیز در صورت فراهم‌شدن سازوکار‌های دسترسی و مشارکت، امکان تجربه کار با پروژه‌های محاسباتی را ایجاد کند.

البته اهمیت مرکز پردازش تنها به عدد توان آن خلاصه نمی‌شود. اثرگذاری آن به چگونگی توسعه تجهیزات، مدیریت منابع، تعریف پروژه‌های کاربردی و فراهم‌کردن دسترسی پژوهشگران وابسته است. به همین دلیل، تقویت این مرکز در کنار شکل‌گیری ارتباط میان دانشکده هوش مصنوعی، آزمایشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و بخش ارتباط با صنعت معنا پیدا می‌کند. زیرساخت پردازشی زمانی به یک مزیت آموزشی و پژوهشی تبدیل می‌شود که دانشجو بتواند در قالب پروژه‌ای روشن، از آن برای پاسخ‌دادن به یک مسئله واقعی استفاده کند.

آزمایشگاه‌هایی برای مسئله‌های واقعی

در طرح توسعه زیست‌بوم هوش مصنوعی واحد تبریز، ایجاد و تقویت آزمایشگاه‌هایی در حوزه‌هایی مانند اقتصاد هوشمند، روان‌شناسی هوشمند، سلامت هوشمند، بذر‌های هوشمند، انرژی هوشمند و شهر هوشمند مطرح شده است. این حوزه‌ها نشان می‌دهند که کاربرد‌های هوش مصنوعی لزوماً به برنامه‌نویسی یا ساخت نرم‌افزار محدود نمی‌شوند؛ بسیاری از مسئله‌های تخصصی در رشته‌های دیگر نیز می‌توانند با تحلیل داده و ابزار‌های هوشمند بررسی شوند.

برای دانشجو، چنین آزمایشگاه‌هایی زمانی اهمیت پیدا می‌کنند که به فضایی برای کارگروهی، تعریف پروژه، آزمودن ایده‌ها و ارتباط با متخصصان حوزه‌های دیگر تبدیل شوند. برای مثال، مسئله‌ای در زمینه مصرف انرژی ممکن است به همکاری دانشجویان مهندسی، متخصصان داده و پژوهشگران حوزه مدیریت نیاز داشته باشد. بررسی یک موضوع مرتبط با سلامت نیز می‌تواند دانش تخصصی آن حوزه را با روش‌های محاسباتی پیوند دهد.

در برنامه دانشگاه، ارتباط این آزمایشگاه‌ها با صنعت، جامعه و شرکت‌های نوآور نیز موردتوجه قرار گرفته است. این ارتباط می‌تواند به شناسایی نیاز‌های واقعی و تعریف پروژه‌هایی منجر شود که از ابتدا با یک مسئله مشخص آغاز می‌شوند؛ هرچند گستره فعالیت عملی هر آزمایشگاه و میزان مشارکت دانشجویان باید بر اساس برنامه‌ها و نتایج اجرایی آن سنجیده شود.

رباتیک؛ وقتی رشته‌ها کنار هم کار می‌کنند

هوش مصنوعی تنها مسیر ارتباط میان رشته‌ها در واحد تبریز نیست. مرکز تحقیقات رباتیک و فناوری‌های نرم نیز از سال ۱۳۹۲ فعالیت جدی خود را آغاز کرده و حوزه‌هایی مانند الکترونیک، نرم‌افزار، مکانیک، مهندسی برق، کامپیوتر و مهندسی پزشکی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. ربات‌های صنعتی، ربات‌های انسان‌نما، پهپاد‌ها، مریخ‌نورد‌ها و خودرو‌های خودران از جمله زمینه‌هایی‌اند که در این حوزه موردتوجه قرار گرفته‌اند. رباتیک از آن دسته حوزه‌هایی است که فاصله میان دانستن و ساختن را آشکار می‌کند. 

وجود این مرکز در کنار برنامه توسعه هوش مصنوعی، امکان پیوند میان دو حوزه را نیز مطرح می‌کند. سامانه‌های رباتیک می‌توانند از روش‌های هوشمند برای دریافت و تحلیل اطلاعات محیط، تصمیم‌گیری یا انجام وظایف پیچیده‌تر استفاده کنند. شکل‌گیری پروژه‌های مشترک در این زمینه، یکی از مسیر‌هایی است که می‌تواند به غنی‌تر شدن تجربه پژوهشی دانشجویان رشته‌های مرتبط کمک کند.

نانوفناوری؛ از پژوهش تا نیاز صنعت

مرکز تحقیقات نانوفناوری صنعتی واحد تبریز نیز در مسیر ارتباط‌دادن پژوهش با کاربرد‌های صنعتی فعالیت می‌کند. فعالیت‌های مقدماتی این مرکز از اواخر سال ۱۳۹۱ آغاز شد و مجوز رسمی آن در بهمن ۱۳۹۲ صادر شد. پژوهش در حوزه نانوفناوری زمانی می‌تواند به نتیجه‌ای ملموس نزدیک شود که در کنار مطالعه علمی، امکان آزمودن مواد، بررسی ویژگی‌ها و شناخت نیاز‌های کاربردی نیز فراهم باشد.

برای دانشجویان رشته‌های مرتبط، آشنایی با چنین حوزه‌ای می‌تواند مسیر‌های پژوهشی فراتر از سرفصل‌های درسی ایجاد کند؛ به‌ویژه زمانی که مسئله‌های تحقیقاتی با نیاز‌های تولیدی و صنعتی ارتباط داشته باشند. همکاری با صنایع، استفاده از ظرفیت آزمایشگاه‌ها و تلاش برای تجاری‌سازی دستاورد‌ها از جمله مسیر‌هایی است که می‌تواند پژوهش را به مراحل کاربردی نزدیک کند. میزان بهره‌مندی دانشجویان از این فرصت‌ها، به پروژه‌های فعال و سازوکار مشارکت در آن‌ها وابسته است.

سرا‌های نوآوری؛ جایی برای ادامه‌دادن ایده

مسیر دانشگاه و صنعت فقط از مراکز تحقیقاتی نمی‌گذرد. سرا‌های نوآوری واحد تبریز در حوزه‌هایی مانند قطعه‌سازی و نوسازی صنایع، زیست‌فناوری و غذا‌های فراسودمند، چرم و کفش و نوآوری اجتماعی فعالیت دارند. در کنار آن‌ها، مرکز رشد، شرکت‌های نوپا و دانش‌بنیان و دفتر ارتباط با صنعت و جامعه می‌توانند حلقه‌هایی برای نزدیک‌کردن ایده‌های دانشگاهی به نیاز‌های بیرون از دانشگاه باشند.

برای دانشجویی که به کارآفرینی یا توسعه یک محصول علاقه دارد، وجود چنین ظرفیت‌هایی می‌تواند مهم باشد؛ زیرا شکل‌گیری یک ایده تنها به دانش تخصصی نیاز ندارد. شناخت مسئله، گفت‌وگو با مخاطب یا صنعت، ساخت نمونه اولیه، ارزیابی امکان اجرا و آشنایی با مسیر تجاری‌سازی نیز بخشی از فرایند تبدیل ایده به محصول است. سرا‌های نوآوری می‌توانند فضایی برای دنبال‌کردن این مسیر فراهم کنند، به‌شرط آنکه دانشجویان بتوانند به شکل مشخص در فعالیت‌ها و پروژه‌های آن‌ها مشارکت داشته باشند.

از این منظر، برنامه بازطراحی زیست‌بوم دانش، فناوری و نوآوری مبتنی بر هوش مصنوعی می‌تواند به سرا‌های نوآوری نیز متصل شود. ایده‌ای که در یک آزمایشگاه شکل می‌گیرد، ممکن است برای ادامه مسیر به زیرساخت پردازشی، همکاری میان چند رشته یا ارتباط با یک شرکت نیاز داشته باشد. اتصال این بخش‌ها به یکدیگر، همان نقطه‌ای است که می‌تواند مسیر حرکت از آموزش و پژوهش به‌سوی نوآوری را هموارتر کند.